Strona główna

Rozwój jako podstawa oddziaływań prewencyjnych


Pobieranie 20.35 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar20.35 Kb.
Rozwój jako podstawa oddziaływań prewencyjnych.
Prekursorem twierdzenia, iż podstawą dla psychoprofilaktyki jest psychologia rozwojowa był H. Meng. Nawiązując do okresów rozwoju człowieka wyodrębnił on psychohigienę wczesnego dzieciństwa, okresu szkolnego, przełomu adolescencyjnego, okresu dorosłości i starzenia się.

Samo pojęcie prewencji nie jest jednoznacznie rozumiane przez autorów zajmujących się tym zagadnieniem, odnosi się do różnych działań, w których wykorzystuje się metody i środki psychologiczne w celu zapobiegania niekorzystnym zjawiskom w życiu człowieka, powodującym zaburzenia w jego funkcjonowaniu somatycznym, psychicznym i społecznym.

Caplan zaproponował podział prewencji na:


  • prewencję pierwotną, obejmującą starania zmierzające do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia zaburzeń poprzez przeciwdziałanie szkodliwym warunkom, zanim wywołają one zaburzenia;

  • prewencję wtórną, stosowaną, gdy wykryte zostaną wczesne sygnały zaburzeń, ma ona na celu powstrzymanie rozwoju zaburzeń i skrócenie czasu ich trwania;

  • prewencję trzeciego stopnia, mającą na celu zapobieganie skutkom przebytej choroby i hospitalizacji oraz przeciwdziałanie nawrotom choroby i powtórnej hospitalizacji, a także minimalizację wtórnych uszkodzeń związanych z przebytą chorobą.

Współczesna literatura z zakresu psychologii prewencji zajmuje się w zasadzie tylko prewencją pierwotną czyli właściwą.

Ustalono, że jest to redukcja wskaźników zachorowalności na zaburzenia emocjonalne poprzez zmniejszenie stresu i wspieranie warunków sprzyjających rozwojowi kompetencji i umiejętności przezwyciężania trudności. Koncentruje się ona na grupach i jednostkach ryzyka, u których istnieje podwyższone prawdopodobieństwo zaburzeń.

Definicja prewencji zawiera kontekst rozwojowy, gdyż podstawą rozwoju kompetencji są prawidłowości rozwojowe; także umiejętności radzenia sobie ze stresem i trudnościami są powiązane ze stopniem rozwoju dojrzałości osobowościowej.

Rozumienie prewencji jako działalności zmierzającej do zapobiegania wystąpieniu zaburzeń poprzez dwa rodzaje oddziaływań: zmniejszanie czynników ryzyka i wspieranie rozwoju kompetencji i zasobów przedstawia się w postaci tzw. równania ryzyka (jego twórcą był Albee). Według tego równania prawdopodobieństwo patologii jest zależne od stosunku czynników ryzyka (biologicznych, psychologicznych, społecznych i ekologicznych) do zasobów (cechy podmiotowe i otoczenia, które warunkują prozdrowotną transakcję człowieka ze środowiskiem i stresem). Równanie to uwzględnia zatem szereg kontekstów rozwojowych (cechy strukturalne i funkcjonalne organizmu, cechy osobowości ujawniają się i kształtują w toku rozwoju).

Z równania tego wyprowadza się dwie strategie prewencji: negatywną, polegającą na zmniejszaniu czynników ryzyka i pozytywną polegającą na zwiększaniu odporności człowieka poprzez rozwijanie jego kompetencji życiowych i umiejętności przeciwdziałania zagrożeniom, także przez korzystne oddziaływanie na środowisko. Dla osiągnięcia pożądanych efektów strategie te powinny być stosowane równolegle.

Wyodrębnienie oddziaływań na podmiot i otoczenie pozwala wyróżnić w działaniach prewencyjnych dwie podstawowe strategie postępowania:



  1. wzmacnianie kompetencji ludzi przez wyposażanie ich w umiejętności i uodparnianie;

  2. organizowanie otoczenia tak, by sprzyjało rozwojowi i nie zawierało źródeł stresu.

Strategie te sprowadzają się więc do stymulowania rozwoju osoby poprzez wpływ bezpośrednio na nią i na jej otoczenie – nie jest to możliwe bez znajomości praw psychologii rozwojowej.

T. Adam, omawiając właściwości działań prewencyjnych, podkreśla m.in., iż prewencja ma wyraźnie rozwojowy charakter, z wiedzy o psychologii rozwoju wynika przedmiot głównych działań prewencyjnych.

Z. Gaś omawiając działania profilaktyki pierwszorzędowej, kierowanej do ludzi zdrowych i wspomagającej prawidłowe procesy rozwoju psychospołecznego, podkreśla, iż opierają się one na powszechnie obowiązujących prawidłowościach rozwojowych (fizycznych, psychicznych, społecznych). Procedura konstruowania programów profilaktycznych wymaga znajomości potrzeb rozwojowych człowieka (z uwzględnieniem wieku, płci, pełnionych ról, kontekstu kulturowego itp.).

Podobnej znajomości zagadnień rozwoju wymagają oddziaływania profilaktyki drugorzędowej, której celem jest powstrzymywanie procesów patologizacji i przywrócenie zdrowego rozwoju.

Mówiąc o rozwoju w kontekście prewencji, należy zaznaczyć, iż przydatne są tutaj koncepcje dotyczące różnych okresów rozwoju w toku całego cyklu życiowego. Tak rozumiany rozwój traktuje się jako system różnych jakościowo, wielokierunkowych, odwracalnych zmian zachodzących pod wpływem czynników natury endogennej (procesy biologicznego dojrzewania i inwolucji), aktywności własnej podmiotu, przewidywalnych zmian otoczenia, wpływów historycznych i przypadkowych zdarzeń życiowych.

Psychologia rozwoju umożliwia ustalanie celów prewencyjnych dla różnych okresów rozwojowych w toku życia człowieka. Są to nie tyle gotowe postulaty, co robocze hipotezy do negocjowania celów zarówno w oddziaływaniu na grupy jak i na jednostki.

Szczególnie przydatne dla celów prewencyjnych są te koncepcje rozwoju człowieka, które koncentrują się na pojęciu kryzysów rozwojowych.

Są to punkty zwrotne, w których jednostka charakteryzuje się zarówno wzmożonym potencjałem rozwojowym jak i wzrostem wrażliwości na uszkodzenia. W okresie tym człowiek jest szczególnie podatny na wpływy, które mogą sprzyjać jego rozwojowi, ale także wywołać patologię.

Tak więc okresy kryzysów rozwojowych powinny znaleźć się w centrum zainteresowania działalności prewencyjnej (w strategii negatywnej - jako zapobieganie zagrożeniom i pozytywnej - jako stymulowanie rozwoju).

Postulaty tej działalności można wyprowadzić w oparciu o teorię rozwoju osobowości Eriksona. Autor ten dzieli okres życia na osiem faz, w których kształtują się określone właściwości psychiczne, które stanowią podstawę osobowości. Przy czym, istotne dla działalności prewencyjnej jest założenie, że trudności zachodzące w jednej fazie nie decydują raz na zawsze o kształcie osobowości – możliwe są więc oddziaływania naprawcze dotyczące niewłaściwie przeżytego kryzysu fazy wcześniejszej.

Należy podkreślić, iż periodyzacja rozwoju w ujęciu Eriksona zawiera wiele odniesień do kontekstu środowiskowego, umożliwia więc opracowanie strategii skierowanej zarówno na podmiot jak i na kontekst.

Na marginesie omawiania kryzysu jako przedmiotu zainteresowania działalności prewencyjnej trzeba dodać, iż kryzysy inne niż rozwojowe są przedmiotem oddziaływań prewencji wtórnej (interwencji w kryzysie).

Pomocą w formułowaniu postulatów prewencji może być propozycja R.J. Havighursta. Według tego autora rozwój dokonuje się w toku podejmowanych przez jednostkę zadań rozwojowych specyficznych dla określonych faz.

W omawianiu rozwoju jako podstawy działań prewencyjnych należy wspomnieć o znaczeniu kompetencji psychospołecznych.

Jest to zespół sprawności, które sprzyjają rozwojowi własnej potencjalności w kierunku dojrzałości osobowościowej. Na ich kształtowanie się mają wpływ czynniki biologiczne, zasób doświadczeń sprzyjających rozwojowi i doskonaleniu funkcji narządów oraz aktywność własna. W toku rozwoju maleje udział czynnika biologicznego, wzrasta udział aktywności własnej. Należy zwrócić uwagę, że doświadczenia społeczne mają wpływ na to jak rozwiązywane są kryzysy psychospołeczne. Istotny w rozwoju kompetencji jest kontekst kulturowy, który oddziałuje począwszy od okresu prenatalnego.

Z kompetencjami psychospołecznymi związany jest element równania ryzyka dotyczący zasobów tj. odporność psychiczna – umiejętność radzenia sobie ze stresem i krytycznymi wydarzeniami życiowymi. Skuteczne zachowania zaradcze są jedną z cech przejawianych przez osoby o wysokich kompetencjach psychospołecznych.

Rozwój człowieka odbywa się w powiązaniu z określonymi systemami, w których on funkcjonuje. Etapy funkcjonowania w tych systemach również wyznaczają postulaty oddziaływań prewencyjnych – przede wszystkim w strategii skierowanej na kontekst. Dotyczą one m. in. systemu szkolnego (np. problemy związane ze startem szkolnym), małżeńsko-rodzinnego (zagadnienia związane z kolejnymi etapami tego życia i towarzyszącymi im kryzysami), aktywności zawodowej (np. zagadnienia awansu, utraty pracy, przejścia na emeryturę).

Rozwój człowieka jest podstawą oddziaływań prewencyjnych. Tylko w oparciu o prawidłowości rozwojowe można formułować programy profilaktyczne w poszczególnych formach działalności prewencyjnej.

Do głównych form tej działalności należą:


  1. Uczenie kompetencji osobistych poprzez indywidualny lub grupowy trening różnych kompetencji; zdobywanie wiedzy psychologicznej w toku indywidualnej porady lub programów edukacyjnych.

  2. Udzielanie specjalistycznej pomocy prewencyjnej w indywidualnym doradztwie psychologicznym.

  3. Działalność konsultacyjna i ekspertalna oraz działalność ogólnoedukacyjna we współpracy z organizacjami społecznymi, politycznymi i jednostkami administracji w celu minimalizacji środowiskowych i społecznych zagrożeń dla życia i rozwoju człowieka oraz społeczności.

Na koniec warto zaznaczyć, że uwzględnienie wieku, poziomu rozwoju i stopnia wrażliwości adresatów prewencji jest szczególnie istotne w przypadku oddziaływań na dzieci i młodzież. Nieznajomość tych zagadnień może spowodować, że słuszne w założeniu działanie przyniesie szkody odbiorcom.
LITERATURA:

H. Sęk, Wybrane zagadnienia psychoprofilaktyki. w: Społeczna psychologia kliniczna. red. H. Sęk , Warszawa 1993



Psychologia zdrowia. red. I. Heszen-Nieodek, H. Sęk, Warszawa 1997

Z. Gaś, Psychoprofilaktyka. Procedury konstruowania programów wczesnej interwencji. Lublin 1998

K. Obuchowski, Adaptacja twórcza. Warszawa 1985

J. Szymańska, Standardy szkolnych programów profilaktycznych. „Remedium” Grudzień 2002


Marta Nowak

Artykuł opublikowany w „Problemach Opiekuńczo-Wychowawczych” (2008 nr1)







©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość