Strona główna

Temat (1): Geneza i cechy tragedii antycznej


Pobieranie 91.92 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar91.92 Kb.
Temat (1): Geneza i cechy tragedii antycznej.
Tragedia to gatunek dramatu obejmujący utwory, w których motorem i ośrodkiem akcji jest nieprzezwyciężalny konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi: losem, prawami historii, interesem społecznym, normą moralną; prowadzący nieubłaganie do jej klęski. Konflikt w tragedii zakłada najczęściej przeciwieństwo racji równorzędnych, równowartościowych, pomiędzy którymi nie sposób dokonać wyboru. Bohater jest z góry skazany na przegraną, a każde posunięcie zbliża go nieuchronnie do finałowej katastrofy. Gatunek ten ukształtował się w starożytnej Grecji, a jego źródło genetyczne upatruje się w obrzędach religijnych, zwłaszcza z kultem Dionizosa, który obchodzono 4 razy do roku. Dytyramby to pieśni na cześć Dionizosa. Chórzyści byli przebrani w kozie skóry. Nazwa tragedia pochodzi od przebrania chórzystów – „tragos”, znaczy kozioł, a „oda” – pieśń, czyli pieśń kozłów. Kult Dionizosa obchodzono w mieście – Wielkie Dionizyje i na wsi – Małe Dionizyje. Śpiewy i tańce doprowadzały uczestników do ekstazy. Tematem tych pieśni były najpierw wydarzenia na cześć Dionizosa, potem także opowieści o herosach. Pierwszym autorem dytyrambu był Arion. Tespis wprowadził do tragedii greckiej pierwszego aktora. W jego teatrze rola chóru była znacznie większa od roli aktora. Aktor przeważnie opowiadał co zaszło za sceną, zaś chór wypowiadał refleksje i wrażenia z tych wydarzeń. Ajschylos wprowadził drugiego aktora. Trzeciego aktora wprowadził Sofokles. Eurypides pogłębił psychologię postaci, ograniczył rolę chóru, podważył wiarę w boskość instytucji państwowych.

Budowę tragedii antycznej nie wyznaczały, tak jak współcześnie, akty i sceny lecz inne cząstki kompozycyjne. Na początku pojawiał się aktor, wygłaszający PROLOG monologowy lub dialogowy informujący o wydarzeniach sprzed akcji. Potem następował PARODOS, czyli wejście chóru, który śpiewał pieśni. Poszczególne epizody sztuki – EPEISODIA podzielone były STASIMONAMI, czyli wypowiedziami chóru, zwykle 3-5. Tragedię zamykał EXODOS, czyli końcowa pieśń chóru. Naczelną regułą tragedii greckiej była tzw. ZASADA TRZECH JEDNOŚCI: miejsca, czasu i akcji. Akcja tragedii ukazywała starcie bohatera z fatum, które niweczy jego usiłowania i dążenia gotując mu nieodwołalną zgubę. Wg zasady 3 jedności wydarzenia powinny rozgrywać się w jednej przestrzeni w możliwie krótkim czasie najwyżej w ciągu doby i koncentrować się wokół jednego wątku.

Po części wstępnej następowało zawiązanie akcji a później kolejne PERYPETIE, które stopniowo zwiększały napięcie dramatyczne zmierzając ku KATASTROFIE (tragicznemu zakończeniu) poprzez KATA STASIS (spiętrzenie trudności). Bohater tragedii jak pisał Arystoteles nie mógł być ani człowiekiem złym, ani dobrym. Litość i trwogę wywołać mogło jedynie spełnienie się przeznaczenia człowieka szlachetnego, który jednak popełniał pewne błędy. Los tragicznej postaci dawał szanse widzom przeżycia KATHARSIS, czyli oczyszczenia moralnego. Najistotniejszą rolę w uzyskaniu końcowego efektu pełniła kategoria estetyczna tragizmu. Istota tragizmu polegała na tym, że bohater uczestniczy w starciu dwóch nie dających się ze sobą pogodzić równorzędnych racji. Konflikt ten występuje, gdy bohater pragnie bronić wszelkich wartości skazanych na zagładę. Współdziała z nią ironia tragiczna, która określa działania tragicznego bohatera, którego czyny wbrew jego wiedzy i woli prowadzą nieuchronnie do katastrofy. Ironia tragiczna wynika z ostrego przeciwieństwa między samoświadomością bohatera a jego rzeczywistą sytuacją, która przedstawia dramat i która znana jest widzowi. Z ironią tragiczną łączy się pojęcie winy tragicznej, która polega na błędnym rozpoznaniu i fałszywej ocenie przez bohatera własnej sytuacji. Bohater popełnia czyny prowadzące do dalszego zawikłania jego losu i do katastrofy. Inaczej wina tragiczna to HAMARTIA.

Temat (2): Horacy – mistrz eolskiej lutni.


Quintus Horatius Flaccus urodził się w 65r. A zmarł w 8r.p.n.e. Uczył się w Rzymie a studiował filozofię w Atenach. Pisał epody o charakterze satyrycznym, politycznym i elegijnym. Napisał dwie księgi „Satyr”. Najpiękniejszym dziełem jego życia były pieśni, czyli ody, zebrane w czterech księgach. Horacy był też autorem listów, z których najsłynniejszym jest „List do Pizonów”, będący wykładnią sztuki poetyckiej. W swoim traktacie autor głosi postulat jedności dzieła sztuki, określa zadania poezji, prowadzi rozważania na temat gatunków poetyckich i roli rzemiosła artystycznego. Horacy wprowadził podział na sztukę (ars) i poezję (artifex).

„Quid dedicatum poscit Apollinem” (O co poeta prosi Apollina) jest to wiersz o wartościach, które preferuje poeta. Podejmuje tematykę etyczną, moralną. Podm. lir. zastanawia się jaką postawę powinno się przyjąć w życiu. Twórczość jest dla niego najważniejsza. Horacy wyraża swoją koncepcję szczęścia.

„Vides ut alta stet nive candidum”. Autor nie dba o wartości materialne, mówi, żeby zdać się na los i nie martwić się o jutro, żyć dniem dzisiejszym.

„Recus vives, Licini, neque altum”. Licyniusz Morena – szwagier Horacego wplątał się w sytuacje polityczne i nie mogąc się z nich uwolnić popełnił samobójstwo. Autor proponuje spokojniejsze życie, nakazuje stronienie od wielkich wydarzeń, żyć mniej ambitnie

„Non usitata nec tenui ferar”. Autor nawiązuje do prastarej baśni greckiej, według której poeta nie umiera tylko zmienia się w postać ptaka (łabędzia) poświęconego Apollinowi i będzie sławny na całym świecie.

„Exegi monumentum aree perennivis” (postawiłem pomnik) przedstawia pogląd jak poeta traktuje swoją twórczość poetycką. Podmiot liryczny, którego możemy utożsamić z poetą porusza problem twórczości, nieśmiertelności i potęgi sztuki. Horacy jest przekonany, że swoją poezją wystawił sobie pomnik trwalszy od monumentów poświęconych wybitnym twórcom. Będący dziełem człowieka pomnik z czasem niszczeje, poezja zaś jest nieśmiertelna i trwa na wieki, świadcząc przyszłym pokoleniom o istnieniu jej twórcy. Sztuka zapewnia artyście sławę u potomnych, wieczną pamięć. Sztuka uwzniośla człowieka, zbliża go do bogów. Horacy jest przekonany o sile i trwałości swojej poezji, która przyniesie mu wawrzyn sławy i sprawi, że na wieki będzie żyć w pamięci ludzi.

Horacy w pieśniach porusza różne problemy. Pisze o miłości, niejednokrotnie traktowanej lekko, jak przyjemność, igraszka, zabawa. Brak u Horacego jednak uczucia zazdrości. W miłosnych pieśniach można odnaleźć echa epikurejskiej filozofii, głoszącej ideę czerpania radości z życia. Pisze też o uczcie i winie, które uwalnia od trosk, ułatwia kontakty międzyludzkie. Ale poeta przestrzega przed nadużywaniem trunków. Pisze także o przyjaźni jako największym skarbie. W wielu utworach zawarł też swoją filozofię życiową. Propagował pochwałę życia, radości, zabawy i hasło „carpe diem”. Z filozofii stoickiej i epikurejskiej uformował własną postawę. Człowiek powinien korzystać z wszelkich dobrodziejstw życia z umiarem, żyć w zgodzie z naturą, kierować się mądrością i w ten sposób doczekać spokojnej starości. II księga w dużym stopniu poświęcona została śmierci, której podm.lir. się nie boi. Pisał też ody poświęcone potędze i nieśmiertelności pieśni. W niektórych utworach porusza problematykę patriotyczną. Polityczne ody Horacego są w zasadzie panegirykami na cześć Augusta. Bogactwo problematyki i mistrzostwo czynią Horacego jednym z najwybitniejszych poetów rzymskich.
Temat (3): Mity i ich przesłania.
Mit jest opowieścią o stałej warstwie fabularnej wyrażającej wierzenia danej społeczności. Wyraża często emocje zbiorowe, np. lęk, niepokój, radość. Dzięki mitycznym formom myślenia to co niejasne staje się wyjaśnione, przybliżone. Mity stanowią składnik kultury ludów pierwotnych. Pełniły funkcje poznawcze (umożliwiały interpretację zjawisk przyrody), światopoglądowe (były podstawą wierzeń religijnych), sakralne (były powiązane z kultem baśni i rytualnych obrzędów). Mity dzielą się na: teogoniczne (te, które przedstawiają narodziny Bogów), kosmogoniczne (o narodzinach kosmosu i świata), antropogeniczne (o powstaniu człowieka), genealogiczne (o historii rodów ludzkich). Mitologia zaś to zespół mitów funkcjonujących w obrębie danej kultury, a także systematyczny zapis tych mitów. Mity pełniły znaczącą rolę w życiu religijno-społecznym ludów pierwotnych. Nie tylko organizowały wierzenia i wyjaśniały niewytłumaczalne zjawiska, ale także sprzyjały tworzeniu specyficznej więzi społecznej, międzyludzkiej. Określały obowiązujące zasady moralne, pełniły funkcje dydaktyczne, wyjaśniały rolę i znaczenie poszczególnych elementów świata otaczającego człowieka. Mity poznawcze próbowały określić charakter i przyczyny zjawisk przyrodniczych i atmosferycznych, objaśniać genezę gatunków roślinnych i zwierzęcych, tłumaczyć budowę wszechświata. Mity światopoglądowe będąc częścią wierzeń religijnych, kształtowały poglądy ludzi na istotę i charakter otaczającego ich świata. Wyjaśniały przyczyny powstania człowieka, ziemi, określały relacje między bogami a ludźmi. Taki jest mit o powstaniu świata, mit o pochodzeniu człowieka, który jest dziełem Ptolemeusza, mit o powstaniu Rzymu, mit rodu Labdakidów.

W mitach zostały po raz pierwszy zapisane tak zwane archetypy, czyli pradawne, niezmienne wyobrażenia, tkwiące w świadomości zbiorowej każdej społeczności. Takim archetypem jest np. miłość matki do dziecka (którą w mitach uosabia Demeter), marzenia o dokonaniu czegoś wielkiego (Ikar), bunt wobec zastanych układów, a nawet przeciw Bogu (Prometeusz)

Innymi słowy archetyp to wzór pewnych zachowań ludzi, postaw, marzeń, itp. Na tym m.in. polega uniwersalizm mitów greckich.

Znany jest wszystkim mit o Dedalu i Ikarze, który mówi o odwiecznych marzeniach ludzi o tym, aby wzbić się w powietrze i poczuć się wolnym jak ptak. Niesie on ze sobą także inne, ważne dla człowieka każdej epoki przesłanie. Mianowicie mówi o tym, że zawsze należy kierować się rozumem i rozsądkiem (nawet, jeśli próbuje się realizować wielkie marzenia), a brawura i nieodpowiedzialność nie tylko nigdy nie przyniosą efektu, ale i prowadzą do tragedii.

Innym pięknym mitem jest opowieść o Prometeuszu, jednym z krewnych Zeusa – gromowładnego Boga, który rządził światem. Prometeusz oszukał Zeusa w ten sposób, że podczas ofiary podzielił wołu na dwie części, z jednej strony ułożył mięso i przykrył je skórą, a z drugiej ułożył same kości, przykryte tłuszczem. Zeus miał dokonać wyboru i pokusił się na tłuszcz, reszta zostać miała dla ludzi. Gdy Zeus odkrył, że pod tłuszczem są tylko kości, postanowił ukarać ludzi i pozbawił ich ognia. Wtedy Prometeusz po raz drugi przeciwstawił się swemu panu i wykradł ogień, zanosząc go ludziom. Rozgniewany Zeus zesłał na ludzi źródło wszystkich nieszczęść – Pandorę, a Prometeusza kazał przykuć do ścian Kaukazu i posłał orła, który wyżerał mu wciąż odrastającą wątrobę. Prometeusza uwolnił Herakles, zabijając orła.

Mit ten jest legendą mówiącą o miłości krewnego Boga do ludzi, dla których poświęca samego siebie, nie zważając na cierpienia, jakie mogą go spotkać. Nie sposób nie zauważyć, że historia Prometeusza przypomina w pewnym stopniu historię Chrystusa, który także poświęca swoje życie dla ludzkości. Można powiedzieć, że mit ten to opowieść o sile miłości, która jest tak wielka, że przezwycięża wszelkie przeszkody.

Kolejny mit warty krótkiego omówienia to legenda o Demeter, bogini ziemi uprawnej i zbóż. Była ona matką Persefony, w której zakochał się bóg podziemia – Hades. Persefona została porwana do jego królestwa ciemności. Odtąd Demeter rozpoczęła poszukiwania jedynej córki, przemierzyła cały świat. Gdy dowiedziała się kto uprowadził Persefonę, nie chciała wracać na Olimp, wyrzekła się obowiązków bogini, dopóki nie odzyska córki. Taka decyzja uczyniła ziemię bezpłodną i zakłóciła porządek świata do tego stopnia, że Zeus nakazał Hadesowi oddać dziewczynę. Uzgodniono, że Persefona będzie rok dzieliła między matką a podziemiem. Tak więc wiosną opuszczała Hadesa i przebywała z matką do jesieni. Ale tak długo, jak pozostawała z dala od matki, ziemia była bezpłodna i trwała zima.

Mit ten jest nie tylko opowieścią o miłości matki do dziecka, ale też piękną legendą o przemijaniu pór roku.


Temat (4): Konflikt tragiczny w „Antygonie” Sofoklesa.
Bohaterowie tragedii znajdują się w sytuacji trudnej, są uwikłani w konflikt między własnym działaniem a siłami wyższymi: losem, prawami historii, interesem społecznym, normą moralną, ślepymi prawami natury. O sytuacji bohaterów tragicznych w literaturze greckiej decydowało przeznaczenie, los, fatum.

Istotą tragedii jest konflikt tragiczny. Polega on na istnieniu przeciwstawnych, równorzędnych racji, pomiędzy którymi nie sposób dokonać wyboru, gdyż każde posunięcie bohatera zbliża go do katastrofy. Konflikt tragiczny w „Antygonie” jest konfliktem między dwoma prawami – prawem boskim i ziemskim. Prawo boskie reprezentuje w utworze Antygona. Kieruje się ona owym prawem boskim ale też i ludzkim, uznawanym przez Greków, które mówi, że pogrzeb przysługuje każdemu człowiekowi. Dlatego decyduje się wbrew woli Kreona pochować zwłoki brata. Zaś przedstawicielem prawa ziemskiego jest w dramacie Kreon, który uważa Polinejkesa za zdrajcę ojczyzny, a więc za wroga, któremu nie należy się pogrzeb. Racje obydwu bohaterów wydają się cząstkowe. Zakończenie jednak wskazuje na to, że Sofokles krytykuje absolutną władzę, a pierwszeństwo przyznaje boskiemu porządkowi. Antygona umiera, a więc pozornie ponosi klęskę, ale jednocześnie moralnie zwycięża nad Kreonem, którego działania obracają się przeciwko niemu i sprowadzają nieszczęście na całą rodzinę. Kreon zostaje sam zrozpaczony i cierpiący pragnie już tylko śmierci

Dramatyczność postaci Antygony polega w tragedii na sprzeciwieniu się zakazowi pogrzebaniu zwłok i poniesieniu kary. Zadaniem Kreona jest wydanie zakazu i ukaranie winnej. Wierność wobec wyznawanego przez siebie prawa sprowadza na bohaterów nieszczęście. Tragizm Antygony wynika z fatum, jakie ciąży nad jej rodem. Ismena, która próbuje odwieść siostrę od zamiaru pogrzebania zwłok brata, ma tego pełną świadomość. Mówi do siostry: „Zginiemy marnie, jeżeli wbrew prawu złamiemy wolę i rozkaz tyrana”. Antygony to jednak nie przekonuje, bo w swoim postępowaniu kieruje się miłością do brata i względami rodzinnymi. Rodzina stanowiła dla Greków najwyższą, uświęconą przez bogów wartość. Sam fakt przynależności Polinejkesa do królewskiego rodu Labdakidów był dla bohaterki wystarczający do podjęcia decyzji. Antygona, która deklaruje miłość jest jednocześnie pełna nienawiści. Jej nieustępliwa postawa i okazywana Kreonowi pogarda, prowokują władcę do wydania wyroku śmierci. Idąc na śmierć bohaterka jest przekonana o swojej niewinności.

Postacią tragiczną w dramacie jest także Kreon. Jest władcą stojącym na straży dobra państwowego, który przekonany jest o słuszności swojej decyzji. Ustanawiając nowe zasady zapomina o odwiecznym prawie bożym, które nakazywało grzebanie zwłok. Słuszne wg niego decyzje obracają się przeciwko niemu. Próbując ukarać winnego, sam staje się winowajcą i przyczyną śmierci swoich bliskich. Przekonuje go dopiero Terezjusz, ale jest już za późno. Zaślepiony Kreon nie traci jednak nadziei, że uda mu się uniknąć nieszczęścia. Zrozumienie winy przychodzi za późno, gdyż losu już nie da się odwrócić. Opuszczony przez wszystkich Kreon pragnie tylko śmierci, która wyzwoliłaby go od cierpienia i poczucia winy. Tragizm jego sytuacji określają słowa: „Los mnie powalił – pełen burz i lęku”. Nierozumność i pycha zaślepiły Kreona i doprowadziły go do zguby.

Tragiczny konflikt w Antygonie ma także wymiar ponadczasowy, gdyż obrazuje odwieczne, nierozerwalne napięcie między prawem jednostki do wolności a ograniczającymi ją prawami państwa.
Temat (5): Antyk jako źródło inspiracji twórców następnych epok.
Za główne źrodła kultury europejskiej uznaje się grecką i rzymską kulturę antyczną, a także Biblię. Grekom zawdzięczamy powstanie i rozwój rodzajów i gatunków literackich, główne myśli filozoficzne i klasyczne kanony piękna. Nawiązania do Biblii mogą być jawne i bezpośrednie lub ukryte i pośrednie. Estetyka starożytna obowiązywała praktycznie do końca XVIII w. W literaturze europejskiej i polskiej co jakiś czas odżywały ideały starożytności. Wymownym przykładem jest epoka renesansu, w Polsce zaś twórczość Jana Kochanowskiego oraz późniejszy osiemnastowieczny klasycyzm. Wątki i motywy pochodzące z antycznej kultury i Biblii aż do czasów nam współczesnych funkcjonują w literaturze. Przykładem mogą być pochodzące z początku XX wieku dramaty S.Wyspiańskiego: „Powrót Odysa”, „Noc listopadowa”, a także poezja Ulejewskiego, Staffa, Herberta, Rymkiewicza.

Antyk może być źródłem myśli moralno-religijnej i filozoficznej – kontynuowanej rozwijanej lub podejmowanej w ujęciu polemicznym. Może być też źródłem wzorców osobowych, wątków i motywów fabularnych, symbolik, metaforyki, frazeologii i rytmiki, stylizacji gatunkowych.

Literatura wszystkich epok nawiązuje do swojej tradycji w antyku. Kanony poetyckie ustalone przez Arystotelesa (poetyka) i Horacego od XVII wieku były normami literackimi a wiele ich cech (np. podział na gatunki literackie) podkreśla uniwersalną wartość danych poetyckich teorii. Terminem „klasyczny” określamy nie tylko twórczość antyczną, ale i wszystkie późniejsze próby, których źródłem były wzory antyczne. Teksty antyczne są niewyczerpalnym skarbcem licznych wątków, motywów oraz metafor.

1.Różnorodność sposobów odwołania się do antyku:



  1. nawiązanie do postaci mitologicznych np. Antygona – Janusz Głowacki „Antygona w Nowym Jorku”; Ikar – Stanisław Grochowiak „Ikar”, Jarosław Iwaszkiewicz „Ikar”, Nike – Maria Pawlikowska-Jasnorzewska „Nike”, Zbigniew Herbert „Nike, która się waha”

  2. nawiązania do autorów antycznych: Homer – Juliusz Słowacki „Grób Agamemnona”, Safona – Jan Kochanowski „Treny”

  3. kontynuacja gatunków antycznych np.

- pieśni – Jan Kochanowski

- treny – Jan Kochanowski

- bajki – Ignacy Krasicki

- tragedie – Jan Kochanowski „Odprawa posłów greckich”



  1. nawiązania do filozofii np. Heraklita, Platona, Epikura, Stoików głównie w okresie renesansu, romantyzmu i w wieku XX-tym. Julian Tuwim „Rzecz czarnoleska”.

2. Antyk jest źródłem wielu motywów literackich:

  1. motyw arkadyjski (Arkadia – górska, lesista kraina na środkowym Peloponezie, Tu mieszkał Bożek Pan) Mieszkańcy Arkadii wiedli spokojne wiejskie życie. W literaturze greckiej motywy arkadyjskie występują w sielankach Teokryta czy Wergiliusza. W literaturze polskiej motyw arkadyjski utożsamia się z sielskim, spokojnym, dostojnym życiem, umiłowaniem kraju ojczystego, przyrody, rodziny, pracy, często dotyczy polskich dworków np. Reja „Żywot człowieka poćciwego”, Jana Kochanowskiego fraszka „Na dom w Czarnolesie”, „Pieśń świętojańska o sobótce”, Soplicowo w „Panu Tadeuszu”, Nawłoć w „Przedwiośniu” Żeromskiego.

  2. Motyw ikaryjski – znajdujemy w malarstwie, poezji i prozie; Peter Breugel, Stanisław Grochowiak „Ikar”, Ernest Bryll „Wciąż o Ikarach głoszą”

Temat (6): Cechy eposu antycznego na przykładzie „Iliady” Homera.


EPOS = EPOPEJA to jeden z głównych gatunków epiki, podstawowy i dominujący aż do powstania powieści. Obejmuje rozbudowane utwory zazwyczaj wierszowane, ukazujące dzieje legendarnych i historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej. Genetycznym źródłem eposu były mity, podania i baśnie. Epopeja jako gatunek była już znana literaturom starożytnym np. ze Wschodu w Babilonii był „Gilgamesz” – z 3-go tysiąclecia, w Chinach „Szy-cing”, w Indiach „Mahabharata” i „Ramayana”. Dla struktury eposu homeryckiego znamienny był paralelizm akcji, fabuła epopei ma charakter epizodyczny, narrator jest wszechwiedzący i obiektywny. Epopeja napisana ma być w 2 przenikających się stylach: patetycznym i realistycznym. Opisy są obszerne i spełniają funkcję retardacyjną, występują porównania homeryckie, a cała epopeja napisana ma być heksametrem. „Iliada” jest doskonałym eposem, gdyż zawiera wszystkie jego cechy.

1. Narrator jest trzecioosobowy i zachowuje epicki dystans wobec opowiadanych zdarzeń. Dokładnie i obiektywnie opisuje rozgrywające się wydarzenia, unaocznia zjawiska, sytuacje i stany psychiczne bohaterów.

2. Bardzo drobiazgowa relacja spowalnia przebieg akcji przez tzw. retardację, czyli opóźnianie wydarzenia, które za chwilę ma mieć3. miejsce. Niejednokrotnie poeta rozładowuje nieco napięcie zapowiadając wcześniej w różnych miejscach eposu mające nastąpić4. fakty, np. o śmierci Achillesa dowiadujemy się wcześniej z ust jego matki Tetydy. Wszystkie przedstawione czynności opisuje narrator osobno, traktując je jako wyodrębnione całości. „Iliada” pełna jest szczegółowych plastycznych opisów, z których najsłynniejsze to: opis tarczy Achillesa i katalog sił zbrojnych. Swoją opowieść5. zaczyna poeta od „in medias res” czyli od końca sprawy, nieprzywołując wcześniejszych wydarzeń.

6. Fabuła ma charakter epizodyczny. Składają się na nią zespoły pieśni epickich, z których każda stanowi odrębną cząstkę kompozycyjną. „Iliada” obejmuje 50-dniowy epizod z wojny trojańskiej. Temat utworu zapowiedziany jest w Inwokacji. Agamemnon – wódz Greków, wywołał gniew Achillesa, zabierając mu brankę wojenną – Bryzeidę. Achilles wycofuje się z walki i za pośrednictwem Tetydy, prosi Zeusa, aby ukarał Greków udzielając pomocy Trojanom. Dopiero śmierć7. przyjaciela Patroklesa skłania bohatera do powrótu na pole bitwy. Achilles mści się zabijając w pojedynku Hektora, syna władcy Troi. Całość8. utworu wypełniają opisy batalistyczne i czyny bohaterskie.

9. Dla struktury eposu znamienny jest paralelizm akcji, czyli równoległość10. płaszczyzn fabularnych – jednej ulokowanej w świecie bogów a drugiej w świecie bohaterów. W „Iliadzie” jedna płaszczyzna związana jest z bogami na Olimpie, a druga dzieje się na równinie trojańskiej.

11. Miarę wierszową stanowi heksametr, w „Iliadzie” jest to heksametr daktyliczny.

12. W stylu epopei przenikały się dwie tendencje: styl patetyczny (szczególnie dotyczył opowiadania o heroicznych czynach postaci) i styl realistyczny (który ujawniał się w drobiazgowych opisach przedmiotów, sytuacji, wyglądów).

13. Plastykę i drobiazgowość14. opisów wzbogacają rozbudowane porównania homeryckie, tworzące odrębne obrazy poetyckie. W „Iliadzie” można ich naliczyć15. około 200. Porównania spowalniają tempo akcji, wprowadzają realia obyczajowe, tworzą podniosły nastrój.


Temat (7): Biblia – jej pochodzenie, budowa i znaczenie kulturowe.
Biblia, czyli Pismo Święte, obejmująca Stary i Nowy Testament, uważana jest przez judaizm i chrześcijaństwo za księgę objawioną, natchnioną przez Boga. Kolebka Biblii znajduje się w Mezopotami, którą zamieszkiwali Sumerowie. Proces powstawania Starego Testamentu trwał od XIII do I w.p.n.e. Zanim powstały księgi pisma świętego treści religijne uważane za objawienie Boże przekazywano ustnie. Tradycja ustna obejmowała nieraz kilka stuleci np. Pięcioksiąg Mojżesza spisany w VI-V w.p.n.e. sięga wieku XIII p.n.e. Oryginał Biblii zaginął, istniejące wersje oparte są na Septuagincie będącej tłumaczeniem na język grecki, pochodzącej z III w p.n.e., , pierwotnie ustnych, a potem między IX a X w. spisanych komentarzach do hebrajskiego tekstu Biblii. Nowy Testament powstał między I a II w n.e. Apokalipsa świętego Jana pisana była prawdopodobnie między 93 a 96 rokiem. Zachowane manuskrypty Nowego Testamentu pochodzą z III i IV wieku.

Nazwa Biblia pochodzi od greckiego wyrazu „biblion”, czyli księgi, książki, zwoje papieru. Liczba mnoga wyrazu „biblion” to „biblia”. Słowo „testament” wywodzi się z łaciny (testamentum) a pierwotnie z języka hebrajskiego i oznacza przymierze.

Biblia składa się z 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Księgi Starego Testamentu zgrupowane są w 4 częściach:


  1. Pięcioksiąg Mojżesza (z gr. Pantateuch), tzw. Tora (hebr.) czyli Prawo. Obejmuje księgi: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańską, Liczb, Powtórzonego Prawa. Tora jest jednym z najstarszych zabytków literackich, a zapisana została na wyprawionym ze skóry zwoju nawijanym na drążki.

  2. Księgi Prorocze obejmujące 21 ksiąg (Prorocy)

  3. Pisma – 13 ksiąg

  4. Pozostałe 7 ksiąg uznaje się za Apokryfy

Według kanonu katolickiego księgi Starego Testamentu dzielą się na:

- księgi historyczne: Rodzaju, Wyjścia, Królewska, Judyty, Estery

- księgi prorocze: Jeremiasza, Izajasza

- księgi dydaktyczne = mądrościowe: Koheleta, Przysłów, Hioba

Nowy Testament obejmuje 27 ksiąg, a katolicyzm dzieli je podobnie jak Stary Testament, na 3 grupy:

1) księgi historyczne: Ewangelie, Dzieje Apostolskie

2) księgi dydaktyczne: Listy św. Pawła i listy innych apostołów

3) księga prorocka: czyli Apokalipsa (Objawienie) św. Jana

Przekłady Biblii:

- w III w. p.n.e. 70 uczonych żydowskich w Aleksandrii w Egipcie dokonało przekładu Starego Testamentu na język grecki – „Septuaginta”

- w IV w. n.e. św. Hieronim dokonał przekładu całej Biblii na język łaciński – „Wulgata” (powszechny)

- w 1874 na soborze trydenckim ustalono kanon ksiąg biblijnych

- w 1804 Brytyjskie Towarzystwo Biblijne przełożyło Biblię na różne języki świata

- w XVII więku przekładu dokonał Jakub Wujek

Biblia stanowi formę przymierza jakie zawarł Bóg z człowiekiem. W wymiarze świeckim stanowi ona źródło kultury europejskiej w sferze moralności i twórczości. Człowiek współczesny zawdzięcza Biblii nowożytne poczucie czasu i historii. Z Biblii wywodzą się obowiązujące współcześnie zasady etyki i moralności. Z Biblii pochodzi rozumienie godności człowieka, wzorce osobowe, pojęcie dobra i zła. Twórcy różnych epok literackich wykorzystywali i przetwarzali wątki biblijne oraz posługiwali się gatunkami literackimi wyrosłymi z Biblii. Poprzez literaturę do języka potocznego weszło wiele zwrotów biblijnych używanych powszechnie, takich jak „sodoma i gomora”, „trąby jerychońskie” i wiele innych. Biblia jest inspiracją dla różnych dziedzin sztuki. Może być źródłem myśli moralno-filozoficznej, religijnej – wzorców osobowych, - symboliki, metaforyki, frazeologii i rytmiki (Belzebub, szatan, mesjasz), wątków i motywów fabularnych (np. Miłosza „Piosenka o końcu świata”, „Mistrz i Małgorzata” Bułhakowa), stylizacji gatunkowej (pastiż, parafraza, trawestacja, parodia).

Symbole, wyrazy, wątki biblijne są źródłem inspiracji plastycznych, muzycznych i literackich. Arrasy wawelskie zawierają motyw raju, węża, zakazanego owoca. Pod wpływem wątku złotego wieku, państwa Izraela, symbolu Dawida i salomonowej mądrości Donatello stworzył „Dawida”. Opowieść o Samsonie było źródłem inspiracji dla dzieła Georga Hoendela „Oratorum Samson”. Dzieciństwo Jezusa znalazło odbicie w obrazie Petera Breugla „Rzeź niewiniątek”, a przypowieści ewangeliczne w obrazie Rembrandta „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem”, męczeństwo Jezusa u Leonarda da Vinci. Jan Sebastian Bach zainspirowany tymi wątkami stworzył „Pasję”.


Temat (8): Kosmogonia mitologiczna i biblijna – porównanie.
Wizje początku świata (kosmogonia = powstanie świata) wg Księgi Genezis i wg mitu pt. „Narodziny świata” są bardzo różne – lecz podobne. Zasadnicza różnica między tymi ujęciami wynika z racji, że religia Greków było politeistyczna (uznawali wielu bogów), a religia Biblii jest monoteistyczna (wyznaje jednego Boga).

Księga Genezis ukazuje Boga stwarzającego świat. Bóg stworzył świat w ciągu 6 dni. Stwarzanie to czyn boski, czyn istoty wszechmocnej. Bóg tworząc świat tworzył pewien porządek. Tworzenie było porządkowaniem świata, mającym pewną kolejność. Jest zgodne z pewnym zamysłem. Tworzenie to praca, po której Bóg w 7 dniu musiał odpocząć. Dzień ten Bóg pobłogosławił jako dzień odpoczynku i takim dniem on już pozostał w kulturze chrześcijan. Szczególnie ważnym dziełem Stwórcy jest nadawanie imion – akt nazwania jest niejako aktem powołania do życia, to co jest nazwane zostaje wyodrębnione z rzeczy nieznanych i staje się znane. Bóg oddał ziemię człowiekowi we władanie. Adam jako pierwszy człowiek będzie nazywał zwierzęta i ptactwo.

Kosmogonia mitologiczna opisuje powstanie ziemi z Chaosu. Wyłoniły się z niego bóstwa: Uranos (Niebo) i Gaja (Ziemia). Ziemię pokryły lasy, jeziora, rzeki, pojawiły się zwierzęta i ptactwo. Ze związku Gai i Uranosa narodzili się Sturęcy, Cyklopi i Tytani. Uranos bał się synów i strącił ich do tartaru. Wtedy najmłodszy z nich – Kronos okaleczył ojca i sam został władcą. Uranos przepowiedział mu, że kiedyś jego synowie również odbiorą mu władzę, dlatego Kronos połykał swoje dzieci, które rodziła żona – Reja. Po urodzeniu 6-go dziecka Reja oszukała Kronosa i dała mu do połknięcia kamień zawinięty w pieluchę, a dziecko – Dzeusa oddała pod opiekę nimf. Gdy dorósł, poradził matce, by podała Kronosowi środek na wymioty. Kronos wydalił dzieci – Hadesa, Posejdona, Herę, Hestię i Demeter. Walka między Kronosem a Dzeusem trwała 10 lat. Z pomocą cyklopów i sturękich Dzeus strącił Kronosa do Tartaru. Potem bogowie podzielili się władzą: Dzeus otrzymał niebo i ziemię z Olimpem, Hades – królestwo umarłych, Posejdon – morze.

Kosmogonie te wykazują pewne podobieństwa. W obu występuje płaska ziemia i niebo – sklepienie, zawieszone nad ziemią. Podobny jest też punkt wyjścia przed stworzeniem ziemi – w mitologii chaos, w Biblii pustka, próżnia i ciemność, z niej powstają niebo i ziemia, potem zaś rośliny i zwierzęta. Do podobieństw zaliczamy także stworzenie człowieka – figury ulepionej przez Boga lub Prometeusza, w którą potem Bóstwo tchnie życie. Dystans między Bogiem (bogami) a ludzkością zaznaczony jest w obu wersjach, i chociaż bogowie greccy stanowczo noszą więcej znamion ludzkich, aktywniej uczestniczą w ludzkim życiu niż biblijny Stwórca, to warto zauważyć, że w dziejach patriarchów Bóg też pojawia się często i bez dystansu, który ujawni się później. Choćby kontakty Mojżesza z bogiem są tego dowodem.



Różnice

Podobieństwa

Mitologia:

- Wielobóstwo

- „ludzki” charakter bogów – ich wady, kłótnie, zazdrości, podstęp

- Bogowie uczestniczą w ludzkim życiu

Biblia:

- Jeden Bóg (monoteizm)



- Bóg – Stwórca jest doskonały, obce mu są ludzkie wady, ustanawia zasady moralne

- Bóg – stwórca jest zdystansowany wobec ludzkiego życia



Antyk

- Chaos – początek istnienia

- Wizja płaskiej ziemii i zawieszonego nad nią nieba

- Prometeusz stwarza człowieka

- Bogowie kontaktują się z ludźmi

Biblia:


- Pustka, nicości – zanim wyłonią się z niej ziemia i niebo

- Ten sam obraz wszechświata

- Bóg stwarza Adama

- Bóg „patriarchów” kontaktuje się ze swoim ludem



Temat (9): Hiob, syn marnotrawny, miłosierny Samarytanin – uniwersalna wymowa opowieści i przypowieści biblijnych.


Historia cierpień Bogobojnego Hioba pokazuje Hioba - zamożnego, dobrego ojca rodziny. Posiada wielki majątek, szczęśliwe życie. Bóg szczycił się Hiobem – swym wiernym i kochającym sługą. Innego zdania był szatan. Uważał, że Hiob wielbi swego pana za dary, które mu darował. Bóg chcąc udowodnić bezpodstawność szatańskich zarzutów zsyła na Hioba falę nieszczęść, wystawiając go na próbę. Hiob traci majątek, umierają mu dzieci, zapada na trąd. Uważa jednak, że skoro przyjmował dobro od Boga to musi przyjąć zło. Hiob mówi swym przyjaciołom, że to co go spotkało to tajemnica: Hiob ufa Bogu, wierzy, że jego cierpienie ma głębszy sens za to, że nie zwątpił w sprawiedliwość jego wyroków, Bóg oddaje mu wszystko co wcześniej utracił.

Tytułowy Hiob jest symbolem człowieka cierpiącego niewinnie i w tym sensie stanowi zapowiedź Chrystusa. Dramat Hioba polega na rozdźwięku między przekonaniem bohatera o własnej prawości i niewinności a nieszczęściami, które go spotykają. Hiob wie, że nie popełnił żadnego grzechu. Uważnie bronił przed Bogiem swojej niewinności. Bóg wystawił bohatera na próbę i wynagrodził go za wierność. Księga Hioba porusza problem niezawinionego cierpienia, podnosi temat indywidualnej odpowiedzialności za własne winy, ukazuje tragizm cierpienia, którego nie można pojąć i wytłumaczyć, i podkreśla jak okrutną próbą może być wiara religijna. Przypadek Hioba uczy bezinteresownej wierności Bogu i samemu sobie. Jest lekcją ludzkiej godności, ukazuje dramat człowieka niewinnie cierpiącego.

Opowieści o „synu marnotrawnym” i o „miłosiernym Samarytaninie” to przypowieści, czyli utwory narracyjne, w których postaci i zdarzenia przedstawione istnieją po to, aby wyjaśnić nadrzędne prawdy moralne, filozoficzne lub religijne. Świat przedstawiony w przypowieści stanowi zbiór sytuacyjnych wykładników ogólnej prawdy moralnej, religijnej. Interpretacja przypowieści wymaga przejścia od znaczenia dosłownego do znaczenia alegorycznego lub symbolicznego.

Przypowieść o „synu marnotrawnym” przedstawia syna, który opuścił dom, ojca, brata, zabrał swoją połowę majątku i wyruszył w świat. Szybko roztrwonił majątek, stał się nędzarzem, pasł świnie. Postanowił wrócić do domu i prosić ojca o wybaczenie. Ojciec uradował się na widok syna i wyprawił na jego cześć ucztę. Starszemu oburzonemu synowi tłumaczył, że brat jego był umarły, a ożył itp. W przypowieści tej ojciec symbolizuje Boga, a synowie ludzi. Syn marnotrawny to grzesznik, który nawraca się i powraca do Boga. Bóg zawsze czeka na tych, którzy od niego odeszli i raduje się z każdego nawróconego. Grzechy więc nie przekreślają na zawsze drogi do Królestwa Bożego. Szczera skrucha i żal za popełnione grzechy oczyszczają człowieka i pozwalają mu dostąpić chwały wiecznej. Miłosierdzie boskie bowiem jest bezgraniczne, a Bóg jest przede wszystkim tym, który miłuje a nie karze.



Przypowieść „o miłosiernym samarytaninie”. Napadnięty przez zbójców człowiek leżał pół umarły na drodze. Nie zwrócili na niego uwagi ani żydowski kapłan ani Lewita, uważani powszechnie za pobożnych ludzi. Pomógł rannemu jedynie Samarytanin, którym Żydzi pogardzali, zabrał go do gospody, opłacił opiekę, żywność, nocleg. Samarytanina Jezus wskazuje jako wzór do naśladowania: Przypowieść ta zawiera wyjaśnienie przykazania miłości Boga i miłości bliźniego. Bliźnim nie jest tylko współwyznawca i człowiek nam bliski, a miłosierdzie nie jest tylko pomocą ofiarowaną biednemu, ale przede wszystkim duchową obecnością przy potrzebującym. Przypowieść poucza, że chrześcijanin powinien miłować wszystkich ludzi, nawet nieprzyjaciół, tylko w ten sposób może wejść do Królestwa Bożego i dostąpić wiecznej chwały.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość