Strona główna

Zeszyty Naukowe Koła Wschodnioeuropejskiego Stosunków Międzynarodowych


Pobieranie 38.04 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar38.04 Kb.
Zeszyty Naukowe Koła Wschodnioeuropejskiego Stosunków Międzynarodowych

Numer specjalny (3)

BIAŁORUŚ I KRAJE NADBAŁTYCKIE

Wrocław, kwiecień 2004, s. 61-68.




Tomasz Szyszlak

Grekokatolicyzm na Białorusi na tle innych Kościołów Wschodnich pozostających w unii z Rzymem.


W powszechnej opinii, nie tylko Polaków, katolicyzm wschodniego obrządku, jeżeli już, kojarzy się przede wszystkim z Ukraińskim Kościołem Grekokatolickim1. Co prawda Kościół Grekokatolicki na Ukrainie jest najsilniejszym ze wszystkich katolickich kościołów wschodnich, ale nieporozumieniem jest przypisywanie terminu unityzmu (grekokatolicyzmu2) tylko jemu. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie czytelnikom istniejących współcześnie kościołów wschodnich związanych uniami ze Stolicą Apostolską. Przeważającą część pracy zdecydowałem się poświęcić Białoruskiemu Kościołowi Grekokatolickiemu, który nawiązuje bezpośrednio do tradycji chrztu św. Włodzimierza z 988 r.

Przez ponad sześć wieków na obszarach dzisiejszej Białorusi dominowało prawosławie. Sytuacja zaczęła się zmieniać po 1595 r., kiedy to w grudniu papież Klemens VIII ogłosił bullę Magnus Dominus et laudabilis nimis o przystąpieniu Rusinów z Rzeczypospolitej do Unii Florenckiej z 1439 r3. W odpowiedzi na bullę rezydujący w Winie metropolita kijowski, Michał Rahoza, zwołał w październiku 1596 r. synod w Brześciu Litewskim. Za unią z Rzymem opowiedzieli się wszyscy biskupi prawosławni Rzeczypospolitej z wyjątkiem dwóch, przemyskiego i lwowskiego, których następcy weszli w komunię z katolikami odpowiednio w 1692 r. i w 1700 r4. Już w połowie XVII w. w Wielkim Księstwie Litewskim dominowali grekokatolicy. Nowy obrządek stał się ważnym czynnikiem utrwalającym wśród niższych warstw społecznych Białorusi dotychczasową tradycję kulturalno-językową (utrzymano druk cyrylicznej literatury religijnej i umiejętność jej czytania, zachowano odrębność kościelną jako ważny nośnik kulturotwórczy) oraz stanowił barierę dla procesu latynizacji i polonizacji5. Unia Brzeska otrzymała wyrok śmierci już z chwilą rozbiorów Polski. W swojej zaborczej polityce rosyjscy carowie nie widzieli miejsca dla konkurentów państwowego prawosławia. I chociaż Katarzyna II w traktacie z 1773 r. zapewniała, że prawa katolików rzymskich utriusque iuris, w byłych prowincjach polskich, będą całkowicie zachowane in status quo, ze swobodą wypełniania ich obrządków i ustroju oraz władaniem swymi kościołami i dobrami kościelnymi, to polityka imperium rosyjskiego była zupełnie odmienna6. Katarzyna II, jak i jej następcy, dążyła do likwidacji Kościoła Grekokatolickiego. Testament carycy Katarzyny wykonano ostatecznie w 1839 r., kiedy to na synodzie w Połocku trzej biskupi uniccy z Józefem Siemaszką na czele poprosili Mikołaja I o przyjęcie do Kościoła Prawosławnego. Dnia 25 czerwca 1839 r. car zatwierdził ten Akt Unii, każąc jednocześnie wybić na pamiątkę medal z napisem: Rozdzieleni siłą – Połączeni miłością7.7 Tym samym Kościół Grekokatolicki na obszarze Imperium Rosyjskiego zachował się jedynie w Królestwie Polskim (Chełmszczyzna), jednak i tutaj ostatecznie w maju 1875 r. zlikwidowano unityzm8.

Próby odbudowy grekokatolicyzmu w postaci tzw. neounii na wschodnich terenach II Rzeczypospolitej, gdzie przed likwidacją przez Rosję miał licznych wyznawców, nie przyniosła spodziewanych rezultatów. W założeniach Stolicy Apostolskiej miała to być dalekosiężna akcja pozyskiwania w przyszłości katolików w Rosji. Pierwsza parafia neounicka powstała w 1924 r. we wsi Goła, w powiecie słonimskim9. W 1932 r. parafii neounickich w Polsce było 3210, a dwa lata później, w szczytowym okresie odrodzenia grekokatolicyzmu było ich 45 z 59 duchownymi. Liczba wiernych jest trudniejsza do ustalenia, gdyż w tym okresie panowała pewna płynność między wspólnotami prawosławnymi i neounickimi. Podawane liczby mieszczą się w granicach między 18 a 24 tys. wiernych11,11 chociaż niektórzy naukowcy podają liczbę 30 tys. wiernych12.

Na obszarze dzisiejszej Białorusi skupili się oni w zaledwie 18 parafiach, w tym 11 zlokalizowanych w diecezji pińskiej i 7 w granicach archidiecezji wileńskiej13. W 1931 r. ustanowiono dla nich wizytaturę apostolską14, a w maju 1940 r. metropolita Andrzej Szeptycki ustanowił cztery egzarchaty, w tym jeden dla Białorusinów. Na czele egzarchatu stanął Antoni Niemancewicz15. Po włączeniu tych ziem do Białoruskiej Socjalistycznej Republik Radzieckiej w 1945 r. grekokatolickie parafie znikły niepostrzeżenie a grekokatolików inkorporowano do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego16. Unia Białorusinów z Rzymem przetrwała na emigracji17. Namiestnikiem neounitów na emigracji został Lew Garoszka, który stał również na czele białoruskiej misji katolickiej początkowo we Francji, a potem w Londynie, dokąd przeniesiono wizytaturę apostolską18. Do dzisiaj poza Białorusią żyje ponad 5 tys. wiernych tego obrządku. Oprócz Wielkiej Brytanii swoje parafie posiadają w Stanach Zjednoczonych, głównie w Chicago i innych miastach stanu Illinois19.

Na Białorusi pierwsze próby odrodzenia Kościoła Greckokatolickiego pojawiły się wraz odwilżą gorbaczowowską pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Szczególnie dobrze były odbierane i wspierane przez część inteligencji białoruskiej, która jednak nie do końca zdawała sobie sprawę z zależności tego Kościoła od Rzymu. Miano na względzie przede wszystkim doniosłą rolę katolicyzmu obrządku bizantyjskiego w przebudzeniu narodowym na Ukrainie współcześnie, jak i w przeszłości. Środowiska te liczyły na podobną rolę grekokatolicyzmu na Białorusi. Poprzez swój wschodni charakter i białoruski język liturgii Kościół Grekokatolicki stałby się oparciem dla odrodzenia narodowego w republice, która chyba najbardziej spośród podmiotów Związku Radzieckiego została poddana procesom rusyfikacji i sowietyzacji20.

W 1990 r. dwie pierwsze grekokatolickie wspólnoty na Białorusi, z Mińska i Homla zostały przyjęte do Metropolii Kijowsko-Halickiej Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego przez jej ówczesnego administratora apostolskiego ks. Włodzimierza Sterniuka. Nieliczni białoruscy unici szukali oparcia na Ukrainie, a zainteresowany odrodzeniem grekokatolicyzmu na Białorusi zwierzchnik UKG Mirosław Iwan kardynał Lubaczywskij nie odmawiał pomocy21. Do początku 1992 r. wśród Białorusinów posługę pełniło 3 księży i 2 diakonów22. Rok później było już 4 księży unickich, w tym 3 z Ukrainy, oraz 9 zarejestrowanych parafii grekokatolickich23.

W 1992 r. Państwowy Uniwersytet Białoruski w Mińsku przeprowadził analizę przynależności religijnej mieszkańców republiki. Badania wykazały, że blisko 100 tys. Białorusinów identyfikuje się Kościołem Grekokatolickim24. Tymczasem według najnowszych danych Białoruski Kościół Grekokatolicki liczy 3 tys. wiernych skupionych w 20 parafiach. Następne 2 tys. wiernych żyje poza stałymi strukturami pastoralnymi. Niewystarczająca jest ilość kapłanów, ale znakiem żywotności Kościoła są powołania kapłańskie. Aktualnie formację w różnych seminariach na Ukrainie i w Polsce przechodzi 15-tu seminarzystów. Obowiązki ordynariusza białoruskich grekokatolików sprawuje delegat Kongregacji Kościołów Wschodnich, wizytator ad nutum Sanctae Sedes (apostolski), archimandryta Sergiusz Gajek (obywatel polski, wykładowca na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim)25.

Konstytucja Republiki Białoruś z dnia 24 listopada 1996 r. (art. 16)26 oraz Ustawa o wolności sumienia i organizacjach religijnych z 17 grudnia 1992 r. (art. 7)27 gwarantuje wszystkim kościołom i związkom wyznaniowym równość wobec prawa. Organizacje, które swoje centra posiadają poza granicami Białorusi, mają niczym nieskrępowaną możliwość kontaktów z nimi (art. 11)28. Aby zarejestrować wspólnotę religijną należy złożyć statut wraz z minimum 10 podpisami osób pełnoletnich w siedzibie władz samorządowych. Jeżeli dana wspólnota należy do któregoś z kościołów lub związków wyznaniowych, niezbędne jest podanie tej informacji w statucie (art. 16)29. Wraz z rejestracją wspólnota nabywa osobowość prawną (art. 15)30. Na początku października 2002 r. białoruski parlament uchwalił nową wersję Ustawy o wolności sumienia i organizacjach religijnych. Treść ustawy skonsultowano z przedstawicielami największych kościołów na Białorusi. W preambule ustawy podkreślono znaczenie prawosławia i katolicyzmu dla rozwoju duchowości narodu białoruskiego oraz jego historii, tradycji i kultury31. Celem nowej ustawy jest powstrzymanie rozpowszechniania się pseudochrześcijańskich sekt oraz nietradycyjnych wyznań. Poza katolicyzmem i prawosławiem nowe prawo gwarantuje swobodę działania kalwinistom, ortodoksyjnemu judaizmowi oraz islamowi. Natomiast procedura rejestracji nowych związków wyznaniowych stała się bardzo utrudniona, a możliwości szerzenia przez nie wiary znacznie ograniczone32. Ustawa nie wspomina o białoruskim grekokatolicyzmie, co pozwala urzędnikom na pewne pole manewru. Mogą oni traktować grekokatolików jako wiernych Kościoła Rzymskokatolickiego lub członków nielegalnego związku wyznaniowego. Dyskryminację białoruskich unitów potwierdzają słowa przewodniczącego rady wspólnoty greckokatolickiej w Połocku – Mikołaja Szaracha: Na Białorusi prowadzona jest polityka zduszenia Kościoła katolickiego wschodniego obrządku. Według niego o takiej polityce państwa świadczy fakt, że Białoruskiemu Kościołowi Grekokatolickiemu zwrócono tylko jeden z licznych budynków sakralnych wybudowanych w okresie unii brzeskiej (1596-1839). Przewodniczący rady poinformował, że prośby o zwrot kościołów w Mińsku i Witebsku nie przyniosły rezultatów. Państwo nie chce zwrócić należnych naszemu Kościołowi świątyń – uważa Mikołaj Szarach. Obecnie białoruscy unici liturgię sprawują w przystosowanych pomieszczeniach i w kościołach rzymskokatolickich. Tylko w Połocku miejscowa wspólnota wybudowała niewielką cerkiew. Jest to jedna z dwóch własnych świątyń grekokatolików na Białorusi. Parafia połocka prowadzona jest przez ukraiński zakon Studytów Metropolitarnego Prawa33.

Według Szaracha postawa państwa wobec Białoruskiego Kościoła Grekokatolickiego przejawia się także w trudnościach przy rejestracji wspólnot parafialnych. Identyczną politykę ignorancji państwo białoruskie realizuje również w stosunku do Białoruskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, który posiada już ponad 100 nie zarejestrowanych parafii. Taka polityka państwa jest świadectwem tego, że kierownictwo Białorusi sprzyja miejscowemu egzarchatowi Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w jego dążeniach do monopolizacji struktury religijnej w kraju34. Jak już wspominałem we wstępie, Ukraiński i Białoruski Kościół Grekokatolicki to nie jedyne kościoły wschodnie związane unią ze Stolicą Apostolską. Zgodnie z Kodeksem Kanonów Kościołów Wschodnich, który został ogłoszony przez papieża Jana Pawła II w 1990 r., a wszedł w życie 1 października 1991 r., istnieją cztery kategorie Kościołów obrządków wschodnich: patriarchalne, większe arcybiskupie, metropolitarne sui iuris i inne kościoły sui iuris (zob. Tabela 1)35. Oprócz tego istnieją kościoły nieposiadające własnej hierarchii. Do tej ostatniej grupy zalicza się Białoruski Kościół Grekokatolicki, a także katolików wschodnich w Albanii, Gruzji i Rosji36.

Patriarchowie wybierani są przez synody biskupów poszczególnych Katolickich Kościołów Wschodnich. Nowowybrany patriarcha zostaje natychmiast ogłoszony i intronizowany, po czym prosi on papieża o jedność z Kościołem Katolickim. Synody Kościołów patriarchalnych wybierają także biskupów z listy zatwierdzonej wcześniej przez Stolicę Apostolską. W 1596 r. podpisano Unię Brzeską dla prawosławnych z terenów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1646 r. i 1664 r. podpisano unie w Użhorodzie i Mukaczewie dla prawosławnych z terenów Królestwa Węgier (gł. Zakarpacie). Obecnie obwód zakarpacki wchodzi w skład Ukrainy, a miejscowi grekokatolicy są wiernymi podporządkowanej bezpośrednio papieżowi diecezji mukaczewskiej Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego. Powstanie Greckiego Kościoła Katolickiego Rytu Bizantyjskiego jest związane z rozwojem działalności misyjnej duchowieństwa rzymskokatolickiego. Początków akcji misyjnych odnajdujemy w roku 1856, kiedy o. John Marangos stworzył małą grupkę katolików rytu bizantyjskiego w Konstantynopolu. W 1911 r. utworzono egzarchat apostolski dla katolików rytu bizantyjskiego w Imperium Osmańskim. W 1996 r. utworzono egzarchat apostolski dla katolików obrządku bizantyjskiego w Republice Czeskiej. Biskupem został o. Iwan Ljarinec. Jednym z powodów ustanowienia egzarchatu była konieczność uregulowania sytuacji żonatych księży rzymskokatolickich tajnie wyświęconych w Czechosłowacji za rządów komunistycznych. Obecnie w Republice Czeskiej jest około 20 tys. katolików obrządku bizantyjskiego.



1 Współcześnie na obszarze Polski mieszka ponad 110 tys. katolików obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, którzy są skupieni w ponad 60 parafiach w dwóch diecezjach (archidiecezja przemysko-warszawska i diecezja wrocławsko-gdańska.)

2 Pojęcie grekokatolicyzmu zostało po raz pierwszy wprowadzone przez cesarzową Marię Teresę i cesarza Józefa II na określenie obrządku katolików wschodnich (unitów) w austriackiej Galicji.

3 H. Dylągowa, Dzieje Unii Brzeskiej (1596-1918), Olsztyn 1996, s. 16.

4 Ibidem, s. 27.

5 M. Moroz, „Krynica”. Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu, Białystok 2001.

6 R. Soszyński, 400-lecie Unii Brzeskiej 1596-1996, Marki-Struga 1996, s. 137-138.

7 Ibidem, s. 145.

8 H. Dylągowa, op. cit., s. 152-154.

9 W. Grigoriewa, U. Nawicki, A. Filatawa, Uniactwa u Balarusi: Ad Połackaga Sabora 1839 g. da naszych dzion, [w:] Z gistorii uniactwa u Belarusi, pod red. M. W. Bicza i P. A. Łojki, Mińsk 1996, s. 127.

10 Ibidem.

11 M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918-1939, Warszawa 1989, s. 415.

12 R. G. Roberson, Chrześcijańskie Kościoły Wschodnie, Bydgoszcz 1998, s. 188.

13 R. Dzwonkowski, Kościół Katolicki na Białorusi – przemiany i problemy, „Sprawy Narodowościowe” Seria nowa, t. II (1993), z. 1 (2), s. 174.

14 R. G. Roberson, op. cit., s. 189.

15 W. Grigoriewa, U. Rawicki, A. Filatawa, op. cit., s. 129-130.

16 Należy zaznaczyć, że likwidacja białoruskiego grekokatolicyzmu nie przybrała nawet form pseudosynodów, jakie odbył się n.p. w 1946 r. we Lwowie dla Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego czy w 1949 r. na Zakarpaciu dla Rusińskiego Kościoła Grekokatolickiego.

17 Również w Polsce do dzisiaj istnieje parafia neounicka (bizantyjsko-słowiańska) w Kostomłotach na Lubelszczyźnie. (A. Łapiński, Historia religii. Słownik terminologiczny, Warszawa 1995, s. 2.)

18 W. Grigoriewa, U. Rawicki, A. Filatawa, op. cit., s. 130.

19 Ibidem.

20 R. Dzwonkowski, op. cit., s. 174-175.

21 Ibidem.

22 R. G. Roberson, op. cit.

23 Z. Wietrzak, Kościół Katolicki w Europie Środkowo-Wschodniej, Kraków 1997, s. 55.

24 R. G. Roberson, op. cit.

25 Bjuletin ARI. Informacijno-analitycznyj zwit Radio „Woskresinnija”, nr 8 z 2003 r., s. 12; www.ugcc.org.ua.

26 Konstitucija Riespubliki Bielarus, [w:] Religija i zakon. Prawowyje osnowy swobody sowiesti i diejatielnosti religioznych obiedinienij w stranach SNG i Bałtii, Moskwa 2002, s. 76.

27 Zakon RB o swobodie wieroispowiedanij i religioznych organizacjach, [w:] Religija i zakon…, s. 80-81.

28 Ibidem, s. 82.

29 Ibidem, s. 83.

30 Ibidem.

31 A. Pisalnik, Utrudnienia, ale nie dla katolików. Ustawa o wolności sumienia i organizacjach religijnych nie zagraża polskim księżom, „Rzeczpospolita” z dnia 4 października 2002 r.

32 Ibidem.

33 Bjuletin CRI. Specialnyj wypusk.

34 Bjuletin ARI. Informacijno-analitycznyj zwit Radio „Woskresinnija”, nr 3 z 2003 r., s. 19.

35 Można dokonać również innego podziału na Kościoły wywodzące się z prawosławia (Albański, Białoruski, Bułgarski, Czeski, Grecki, Gruziński, Melkicki, Rosyjski, Rumuński, Słowacki, Ukraiński i Węgierski oraz diecezje grekokatolickie w byłej Jugosławii), Asyryjskiego Kościoła Wschodniego (Chaldejski, Syro-Malabarski), innych orientalnych Kościołów ortodoksyjnych (Etiopski, Koptyjski, Ormiański, Syro-Malankarski i Syryjski) oraz Kościoły, które nie posiadają swoich bezpośrednich odpowiedników (Italio-Albański, Maronicki)

36 R. G. Roberson, op. cit., s. 141.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość